800-lecie Bieżanowa


     

       

Kamila Follprecht

Archiwum Narodowe w Krakowie

800 lat Starego Bieżanowa


Mówiąc o 800 latach Bieżanowa pamiętajmy , że Pra-bieżanowianie mieszkali na tym terenie już o wiele wcześniej, czego dowodzą odkryte przez archeologów zabytki – najstarsze datowane są nawet na siedemdziesiąt tysięcy lat.

Najstarszy znany nam dokument dotyczący Bieżanowa został wystawiony w Krakowie 11 maja 1212 r. i od tej daty właśnie liczymy historię miejscowości. Nie jest to akt lokacji Bieżanowa, a dokument dotyczący istniejącej już miejscowości o tej nazwie. Dokumentem tym rycerz Radwan przekazał wieś Bieżanów Helenie, wdowie po swoim bracie Raciborze, siostrze kanonika krakowskiego Pęsława. Świadkami tego porozumienia było ponad 50 osób wymienionych w dokumencie – m.in. komes Goworek, kasztelan krakowski, komes Bodzanta, synowie zmarłego Racibora oraz kanonicy krakowscy. Kronikarz Jan Długosz opisując dalsze dzieje Bieżanowa podał, iż Helena niedługo potem przekazała Bieżanów kapitule krakowskiej. Ostatecznie, po licznych procesach, kapituła pełnoprawnym właścicielem wsi stała się w 1236 r. Od 1258 r. do kapituły należała także sąsiednia wieś Kaim, która obecnie jest częścią Bieżanowa.

Niewiele jest wzmianek w średniowiecznych dokumentach mówiących o Bieżanowie i jego mieszkańcach. Być może problemem dla historyków jest zapisywana fonetycznie, a więc bardzo różnorodnie, nazwa miejscowości, niejednokrotnie rodząca wątpliwości, czy rzeczywiście chodzi o Bieżanów.

Wiemy jednak, że Bieżanowianie od najdawniejszych czasów utrzymywali kontakty z Krakowem. Potwierdzają to wpisy w aktach ławniczych krakowskich z 1366 r., gdzie znajdujemy zapis o Staszkonie Kaym, a więc zapewne pochodzącym z bieżanowskiego Kaimu. W 1385 r. prawo miejskie Kazimierza (wówczas samodzielnego miasta, dzisiaj dzielnicy Krakowa) przyjął Barthco de Beschnaw. Mieszkańcy Bieżanowa zdobywali wykształcenie na krakowskim uniwersytecie zwanym wtedy Akademia Krakowską - jesienią 1447 r. studia ukończył Piotr de Byeganowo, zaś w 1479 r. studia na Alma Mater rozpoczął Piotr syn Piotra de Byeszanow, który od razu wpłacił całą wymaganą opłatę. Świadczy to zarówno o ambicjach Bieżanowian, dobrym poziomie miejscowej szkoły parafialnej jak i o niezłej kondycji finansowej, pozwalającej posłać syna na studia do Krakowa.

Jak wiadomo kompleks wieś Bieżanów była własnością kapituły krakowskiej. Na jej prośbę w 1464 r. król Kazimierz Jagiellończyk na przeniósł wsie kapitulne m.in. Bieżanów i Kaim z prawa polskiego na prawo magdeburskie. Wytyczono wówczas centrum zabudowy o układzie nawsiowym czyli z zagrodami po dwóch stronach wydłużonego placu (zlokalizowane nad rzeką, w rejonie obecnej ulicy Lipowskiego) oraz niwowy rozkład pól. Potwierdza to, iż Bieżanów wcześniej funkcjonował w oparciu o przepisy prawa polskiego, więc zapewne na ich podstawie został też przed wiekami założony.

Ważną kwestią było w dawnych czasach określenie i oznaczenie granic posiadłości, które często się zmieniały np. w wyniku kupna-sprzedaży ziemi od sąsiadów lub w wyniku decyzji sądów w toczących się sporach. Zachował się dokument z 1540 r. w którym Jan Kościelecki, podkomorzy krakowski oznacza granicę miedzy Bieżanowem, własnością kapituły krakowskiej a Śledziejowicami, należącymi do Marcina Zborowskiego, cześnika koronnego. Pierwsze znane spory graniczne zakończone wyznaczeniem granic Bieżanowa w formie kopców zdarzyły się w 1399 r., a dotyczyły Kokotowa i Prokocimia. Późniejsze wyznaczania granic związane były włączaniem do dóbr bieżanowskich nowych gruntów, np. zakupionych w 1470 r. od właścicieli Bogucic. Bieżanów sąsiadował w XVI w. z Prokocimiem, Mogiłą, Śledziejowicami, Czarnochowicami i Bogucicami.

Znamy też opis granic wsi Bieżanów sporządzony w 1603 r. Urzędnicy krakowskiego Sądu Podkomorskiego przemierzając granicę dóbr wymieniają kopce (kamienie) graniczne, ustawione dawniej przy wytyczaniu granic. Jako główne punkty odniesienia służą gościńce (z Mogiły do Wieliczki, do Bochni i do Krakowa) oraz rzeki. W pochodzącym z sierpnia 1669 r. wpisanym do ksiąg grodzkich krakowskich rejestrze stacji wojskowych czyli opisie pól (łąk) wypasanych przez konie komendanta miasta Krakowa Stanisława Morsztyna, wymienionych zostało 59 łąk, nazwy niektórych już wówczas były zwyczajowe np. Kapitałka, lub powstały od nazwisk posiadających je Bieżanowian. Wymieniane w powyższych dokumentach nazwy pól i łąk zapewne długo jeszcze funkcjonowały w tradycji Bieżanowa, znajdujemy je nawet na późniejszych mapach.

Z urzędowych opisów granic Bieżanowa w czasach staropolskich wiemy, że były to dobra rozległe, a inwentarze majątku sporządzane systematycznie na zlecenie kapituły pokazują, że przynosiły spory dochód. Bieżanów stanowił uposażenie kolejnych kanoników, którzy na stałe mieszkali co prawda w Krakowie, w domach kapitulnych przy ulicy Kanoniczej, jednak zapewne często wizytowali bieżanowski dwór oraz folwark, który zapewniał im dostatnie życie. Bieżanów był wsią prestymonialną, co oznacza, że dobra bieżanowskie były nadawane przez kapitułę kanonikowi (zwanemu regentem), który do kasy kapitulnej musiał wpłacać określony czynsz, resztę dochodów pozostawiając dla siebie. W lipcu 1746 r. został spisany inwentarz dóbr bieżanowskich przez rewizorów, kanoników krakowskich Józefa Rogallę i Józefa Grodzickiego, w związku z objęciem dóbr (po śmierci kanonika Jana Łętkowskiego) przez kanonika Jerzego Mieroszewskiego, kustosza skarbca katedralnego. Inwentarz, rozpoczynający się opisem bramy wjazdowej do majątku, wymienia browar, budynek regencki czyli dwór, piwnice, ogród włoski, olearnię, wozownię, gumno (miejsce przechowywania i młócenia zboża), stodoły, ogród gospodarski, oborę, budynek gospodarski, gorzelnię, studnię, lasek dębowy, bydło oborne, naczynia i sprzęty gospodarskie, stawy i sadzawki, folwark na Kaimie (z budynkiem folwarcznym, oborą, stodołą), karczmy (4) i powinności karczmarzy, poddanych bieżanowskich (niektóre nazwiska znane są także współcześnie), zagrodników, chałupników (także na Kaimie) oraz dziesięcinę.

W zachowanych rękopiśmiennych dziejach wsi Bieżanów spisanych w 1877 r. przez Mikołaja Wojciechowskiego znajdujemy schematyczny rysunek układu zabudowań dworskich, który chociaż znacznie późniejszy ułatwia jednak czytelnikowi wyobrażenie sobie, gdzie znajdowały się budynki opisywane w inwentarzu. Obecnie bowiem poza dworem, nic się z dawnych zabudowań dworskich nie zachowało.

Mówiąc o czasach staropolskich trzeba wspomnieć o parafii bieżanowskiej, która istniała w 1422 r. (erygowana została zapewne wcześniej) - wówczas powstał drewniany kościół. W 1636 r. zarządzający wsią kanonik krakowski Jan Fox zapisał swój majątek na budowę murowanego kościoła. W latach 1786-1805, 18016-1880 parafia bieżanowska należała do diecezji tarnowskiej.

W 1845 r. ówczesny proboszcz ksiądz Stanisław Osuchowski zdecydował o sporządzeniu kopii ksiąg metrykalnych zachowanych zapewne w złym stanie od 1776 r. Do rękopisu wpisano także skrócone dzieje parafii, które znamy także ze spisanej przez księdza Osuchowskiego (a znanej jedynie z odpisu sporządzonego przez dra Tomasza Aschenbrennera) kroniki parafialnej „Liber memorabilium”.

Po pierwszym rozbiorze Polski tereny na wschód od Wisły zostały zajęte przez Austrię. Dobra bieżanowskie, jako własność kościelna, zostały w 1782 r. decyzją władz austriackich przekazane Funduszowi Religijnemu, z którego opłacano szkolnictwo, szpitale oraz nowe parafie. Majątek podlegał zarządowi prefektury dóbr skarbowych w Niepołomicach, który dobra oddawała w dzierżawę. Zachowała się rękopiśmienna mapa sporządzona przez inżyniera Fiedera w 1784 r. ukazująca wsie Bieżanów z Łazami i Kaim, na której znajdujemy nazwy pól, ról czy części Bieżanowa znane z wcześniejszych opisów.

W 1847 r. powstała mapa katastralna Bieżanowa, sporządzona w ściśle określonej skali 1:2880. Mapa jest najważniejszą częścią katastru gruntowego z połowy XIX w., tzw. operat pomiarowy składał się z mapy, protokołu parcel gruntowych względnie budowlanych, zestawienia użytkowania ziemi, alfabetycznych wykazów właścicieli i przynależnych do nich parcel, wykazów parcel nieznanych właścicieli, opisywano także granicę gminy. Kataster daje dokładny obraz stanu nieruchomości, przedstawiając dokładnie kształt i wielkość każdej odrębnej parceli gruntowej.

W wieku XIX zaszło wiele zmian w życiu Bieżanowa, szczególny wpływ na życie jego mieszkańców miało powstanie linii kolejowej z Krakowa do Dębicy i związane z tym wybudowanie stacji kolejowej w Bieżanowie w 1856 r. W 1834 r. ksiądz Osuchowski założył w Bieżanowie szkołę, około 1880 r. powstał nowy budynek szkolny. Władze austriackiej publikowały corocznie „Szematyzmy Galicyjskie”, ukazujące administrację austriackiej Galicji, znajdujemy w nich także wpisy dotyczące Bieżanowa. W tomie z roku 1905 zamieszczono informację o obsadzie etatowej szkoły mieszanej 4-klasowej oraz stacji kolejowej.

Od połowy XIX w. właścicielemi Bieżanowa była rodzina Czeczów de Lindewald.

O zamożności mieszkańców Bieżanowa w XIX wieku świadczą zachowane portrety mieszkanek Bieżanowa wykonane około 1880 r. na kliszach szklanych przez znanego krakowskiego fotografa Ignacego Kriegera (zm. w 1889 r.), którego atelier fotograficzne mieściło się przy Rynku Głównym w Krakowie, w kamienicy nr 42. W Bieżanowie działał wówczas Chór Włościański, który występował nie tylko w Krakowie, ale i w Wiedniu.

Opis wydarzeń wojennych z lat 1914-1918 na terenie Bieżanowa znamy z pamiętnika organisty Jakuba Jamki, a pamiątką tych wydarzeń jest odsłonięty w grudniu 1915 r. pomnik na Wzgórzu Kaim. Bieżanów wykazywał się szczególną ofiarnością na cele Legionów i gorliwością w dostarczaniu ochotników, co podkreślano w sprawozdaniach z działalności Powiatowego Komitetu Narodowego w Wieliczce. W 1935 r. byli legioniści i mieszkańcy Bieżanowa ufundowali pomnik ku czci żołnierzy poległych w latach 1914-1920, w kształcie wysokiego prostopadłościennego obelisku, na którego szczycie znajduje się rzeźba orła z rozpostartymi skrzydłami.

Od 1919 r. w Bieżanowie funkcjonował posterunek Policji Państwowej. Posterunki, jako najniższe ogniwo w strukturze policji, były tworzone w gminach wiejskich, mniejszych miastach, stacjach dróg kolejowych czy wodnych. Obsadę bieżanowskiego posterunku stanowiło 10 policjantów

Z okresu międzywojennego zachował się plan do prac przygotowawczych do wprowadzenia elektrycznego oświetlenia w Bieżanowie, autorstwa dra Gustawa Malinowskiego, na którym zaznaczono charakterystyczne budynki na terenie Bieżanowa, w tym dziś nie istniejące lub mające obecnie inne przeznaczenie np. Dom Gminny (obecnie budynek Firmy Jawor), siedziby policji i poczty przy obecnej ul. Sucharskiego, stara szkoła przy obecnej ul. Popiełuszki, młyn przy obecnej ul. Lipowskiego.

Na mocy dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z 9 kwietnia 1936 r. został utworzony Fundusz Obrony Narodowej, dla zasilenia środków przeznaczonych na cele obrony państwa. Na ten cel były przeznaczane m.in. dobrowolne ofiary społeczeństwa, które zareagowało spontanicznie i w niespodziewanie wielkiej skali. Na apel do czytelników czasopisma „Plon” o ufundowanie daru dla armii zebrano ponad 55 tys. zł, które użyto na zakup dwóch samolotów „Plon I”, „Plon II” i dwóch lotniczych karabinów maszynowych. Wręczenie tego sprzętu władzom wojskowym przez przedstawicieli ofiarodawców i Redakcję „Plonu” odbyło się w Mościcach k. Tarnowa w dniu 7 maja 1939 r. Uroczystość była transmitowana przez Polskie Radio, a słuchał jej Prezydent RP Ignacy Mościcki. Na uroczystości był obecny m.in. Eugeniusz Kwiatkowski, wicepremier i minister skarbu. Zaproszono na tę uroczystość 120 czytelników „Plonu” wylosowanych wśród ofiarodawców reprezentujących wszystkie dzielnice kraju, którzy w większości przyjechali w regionalnych strojach ludowych. Wśród nich była Kazimiera Jamkówna z Bieżanowa (córka organisty Jakuba Jamki). Jej zdjęcie w stroju ludowym zamieszczono na okładce „Plonu” (nr 6 z 1939 r.).

W czasie drugiej wojny światowej na mocy zarządzenia Wydziału Głównego Spraw Wewnętrznych rządu Generalnego Gubernatorstwa od dnia 1 czerwca 1941 r. przyłączono do Krakowa część Bieżanowa. Uroczyste przyjęcie nowych dzielnic do miasta odbyło się w gmachu Rady Miejskiej 13 czerwca 1941 r. z udziałem szefa rządu GG dr J. Bühlera oraz szefa dystryktu krakowskiego dra O. Wachtera. Zachowała się niemiecka mapa Krakowa z zaznaczonymi przyłączonymi gminami i gromadami, w tym z zachodnią częścią Bieżanowa.

Na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu krakowskiego utworzono Gromadę Bieżanów. W jej skład weszły obszary dotychczasowych gromad Bieżanów i Przewóz z gminy zbiorowej Wieliczka. W 1968 r. na polecenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie została przeprowadzona inwentaryzacja gromady, na podstawie której powstał mapa ukazująca ówczesny stan Bieżanowa.

W celu wzmocnienia terytorialnie wybranych największych miast, w tym Krakowa, w listopadzie 1972 r. z mocą od 1 stycznia 1973 r. aktem wydanym przez Radę Ministrów, Bieżanów znalazł się w granicach miasta Krakowa. W naturalny sposób, ze względu na swoje położenie, Bieżanów stał się częścią dzielnicy miejskiej Podgórze, a w jej obrębie sołectwem. Odpowiednie decyzje wydały 18 grudnia 1972 r. Rada Narodowa miasta Krakowa i Wojewódzka Rada Narodowa w Krakowie oraz 6 marca 1973 r. Dzielnicowa Rada Narodowa w Podgórzu.

To wydarzenie stanowiło koniec ponad 750-letniego samodzielnego bytu wsi Bieżanów.